اڄوڪي عالمي منظرنامي تي نظر وجهجي ته ايران، امريڪا ۽ اسرائيل جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ رڳو جاگرافيائي مفادن، ميزائلن جي انگ يا تيل جي منڊين تي قبضي جو معاملو نظر نٿي اچي. جيڪڏهن هن سڄي صورتحال کي نفسياتي گهرائيءَ سان پرکجي، ته هي هڪ انتهائي خطرناڪ “اجتماعي اَنا” جي جنگ آهي.
نفسيات جا مشهور ماهر جين ايم ٽوئينگي ۽ ڪيٿ ڪيمپبل پنهنجي معرڪة الآراء ڪتاب “The Narcissism Epidemic” (نرگسيت جي وبا) ۾ جنهن سماجي ۽ نفسياتي خطري جي نشاندهي ڪئي هئي، اها اڄ عالمي سياست ۽ جنگي جنون جي صورت ۾ اسان جي سامهون آهي. هي ڪتاب رڳو انفرادي خودپسنديءَ جو قصو ناهي، پر اهو هڪ اهڙي دور جي عڪاسي ڪري ٿو، جتي اَنا (Ego) حقيقت پسنديءَ کي ڳڙڪائي چڪي آهي.
نرگسيت جي وبا: حقيقت ڇا آهي؟
ٽوئينگي ۽ ڪيمپبل پنهنجي تحقيق ذريعي ثابت ڪيو آهي ته گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ دنيا “عزتِ نفس” (Self-esteem) ۽ “نرگسيت” (Narcissism) جي وچ ۾ فرق وساري ويٺي آهي.
حقيقي عزتِ نفس: محنت، سچائي ۽ ٻين جي احترام مان پيدا ٿيندي آهي.
نرگسيت: هڪ اهڙو وهم آهي جنهن ۾ انسان (يا قوم) پاڻ کي استثنائي طور سڀني کان مٿانهون، وڌيڪ حقدار ۽ بي عيب سمجهڻ لڳندي آهي.
اڄوڪي ايران-امريڪا-اسرائيل بحران ۾ اسان کي اها ئي “نرگسي وبا” پنهنجي پوري شدت سان نظر اچي ٿي. امريڪا جي “گلوبل پوليس مين” واري اَنا، ايران جي “نظرياتي برتري” جو جنون ۽ اسرائيل جي “مقدس سيڪيورٽي ڊاڪٽرين” پنهنجي پٺيان هڪ اهڙي نفسيات رکن ٿا، جتي ٻئي جو وجود صرف تڏهن تسليم ڪيو وڃي ٿو جڏهن هو توهان جي اڳيان سرِ تسليم خم ڪري.
عالمي طاقتن جو نفسياتي رويو
هن وقت ايران جي نظرياتي پوزيشن هجي يا امريڪا جي اسٽريٽجڪ جارحيت، ٻنهي جي پٺيان هڪ “زيرو سم گيم” (Zero-sum thinking) واري سوچ ڪم ڪري رهي آهي.
امريڪا: پرڏيهي پاليسيءَ ۾ “Exceptionalism” (استثنائيت) جو تصور ان نرگسيت جي ئي هڪ شڪل آهي، جتي هو سمجهي ٿو ته عالمي قانون سڀني لاءِ آهن پر سندس لاءِ ناهن.
ايران: ايران جو موقف صرف سياسي ناهي پر ان ۾ هڪ “نجات ڏيندڙ” (Messianic) اَنا شامل آهي، جيڪا کيس پنهنجي هر عمل کي مقدس ثابت ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.
اسرائيل: اسرائيل جي سيڪيورٽي پاليسي “پرفارميٽو اڳريشن” (Performative Aggression) جو هڪ کليل مثال آهي، جتي طاقت جو بي لغام استعمال صرف دفاع لاءِ نه، پر پنهنجي اڻ مٽ هجڻ جي اَنا کي برقرار رکڻ لاءِ ڪيو وڃي ٿو.
سنڌي سماج: انفرادي ۽ سياسي اَنا جو آئينو
جيڪڏهن اسان هن عالمي وبا کي پنهنجي سنڌي سماج جي تناظر ۾ ڏسون، ته اسان کي اهي ئي علامتون پنهنجي گهٽين، وڏيرڪن اوطاقن ۽ سياسي مچن تي نظر اينديون. سنڌ ۾ سياسي اَناپرستي، سرداري فخر ۽ “مان نه ته ڪير نه” واري سوچ اصل ۾ ان عالمي نرگسيت جو ئي مقامي نسخو آهي.
اسان جو سياسي ڪلچر ادارن جي مضبوطيءَ بدران شخصيتن جي پوڄا تي بيٺل آهي. جڏهن اسان جو سياسي اڳواڻ يا قبائلي سردار پاڻ کي قانون کان مٿانهون سمجهي ٿو، ته هو اصل ۾ ان ئي “نرگسي وبا” جو شڪار هوندو آهي. سنڌ جو تعليمي ۽ سماجي زوال ان ڪري به تيز ٿيو آهي جو اسان وٽ اجتماعي دانش جي جاءِ تي فردِ واحد جي اَنا کي ترجيح ملي رهي آهي.
جي تون پاڻ سڃاڻين: لطيف جو حل
سنڌي فڪر ۽ تاريخ ۾ هن نفسياتي بيماريءَ جو حل اڄ کان صدين اڳ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ نهايت گهرائيءَ سان پيش ڪيو هو. جتي جديد نفسيات اڄ نرگسيت جي خطرن کان آگاهه ڪري رهي آهي، اتي لطيف سائينءَ “پاڻ” (Ego/Self) کي سڃاڻڻ ۽ ان جي ڪوڙن روپن کي ختم ڪرڻ جو درس ڏنو.
جي تون پاڻ سڃاڻين، ته سڀُ سڃاڻين پاڻ،
پاڻان ئي پڌرو ٿئي، سڀُ ڪجھه جو سُڃاڻ.
هن بيت جو روح اهو آهي ته حقيقي علم ۽ سڃاڻپ تڏهن حاصل ٿيندي آهي، جڏهن انسان پنهنجي ڪوڙي اَنا (False Ego) کي سڃاڻي وٺي. پاڻ کي سڃاڻڻ جو مطلب آهي پنهنجي حدن کي سڃاڻڻ، پنهنجي غلطين کي تسليم ڪرڻ ۽ ٻين جي وجود کي احترام ڏيڻ.
اصلاح جو رستو
ايران، امريڪا ۽ اسرائيل جو تڪرار اسان کي اهو سبق ڏئي ٿو ته جڏهن اَنا کي سياست ۽ جنگ جو محور بڻايو وڃي ٿو، ته پوءِ انساني جانين جي ڪا به اهميت نه رهندي آهي. ٽوئينگي ۽ ڪيمپبل جو ڪتاب اسان لاءِ هڪ وارننگ آهي ته جيڪڏهن اسان “مان” جي هن بت کي نه ٽوڙيو، ته هيءَ وبا اسان جي تهذيب کي به کائي ويندي.
اسان کي ڇا ڪرڻ گهرجي؟
انفرادي خودپسنديءَ مان نڪري اجتماعي ذميواريءَ طرف قدم وڌائڻ.
نوجوان نسل کي سيکارڻ ته عزتِ نفس رڳو سوشل ميڊيا تي “لائيڪس” حاصل ڪرڻ ۾ ناهي.
طاقت جي نمائش بدران علم، عجز ۽ سماجي خدمت کي ترجيح ڏيڻ.
جنگيون اَنا مان پيدا ٿينديون آهن، پر امن هميشه سڃاڻپ ۽ عجز جي ميلاپ مان جنم وٺندو آهي.