بحث جو اغوا
تصور ڪريو ته ميرپورخاص يا سکر جي ڪنهن پريس ڪلب جي هال ۾ هڪ گرم بحث جاري آهي. هڪ نوجوان صحافي، جنهن جي اکين ۾ سچائيءَ جي چمڪ آهي، اٿي بيھي ٿو ۽ نهايت ادب سان هڪ بنيادي سوال پڇي ٿو: ”سائين، جنهن ترقياتي منصوبي جي اسان ڳالهه ڪري رهيا آهيون، ان جي ماحولياتي رپورٽ ڪٿي آهي؟ ڇا ان سان اسان جي مقامي پاڻيءَ جا ذخيرا زهر ته نه بڻجي ويندا؟“
اوچتو هال ۾ هڪ گهري خاموشي ڇائنجي وڃي ٿي. جواب ۾ اسٽيج تي ويٺل بااثر شخص پنهنجي چهري تي هڪ پختي مسڪراهٽ سجائي ٿو ۽ نهايت رعبدار آواز ۾ چوي ٿو: ”مون کي افسوس آهي ته اڄ به اسان جي وچ ۾ اهڙا ماڻهو موجود آهن جيڪي سنڌ جي خوشحاليءَ جا دشمن آهن. هي نوجوان نٿو چاهي ته اسان جي بيروزگار پٽن کي نوڪريون ملن. هي ترقيءَ جي رستي ۾ رڪاوٽ وجهڻ جي هڪ ناپاڪ ڪوشش آهي.“
هال تاڙين جي گونج سان گونجي اٿي ٿو. اهو نوجوان، جنهن جو سوال خالص منطقي ۽ جائز هو، اوچتو سڀني جي نظرن ۾ ’سنڌ جو مخالف‘ بڻجي وڃي ٿو. ان گهڙيءَ ڪنهن به ماحوليات يا پاڻيءَ بابت نه سوچيو، ڇاڪاڻ ته بحث شروع ٿيڻ کان اڳ ئي هڪ ’ذهني چالاڪيءَ‘ ذريعي اغوا ٿي چڪو هو. هيءَ اها صورتحال آهي، جنهن کي اسان پنهنجي روزاني زندگيءَ ۾ اڪثر ڏسندا آهيون، پر ان کي سڃاڻي ناهيون سگهندا.
فڪري تلوار بازي ۽ شوپنهاور جي ڊائري
مشھور جرمن فلاسفر آرٿر شوپنهاور پنهنجي مشهور ڪتاب (The Art of Always Being Right) ۾ ٻڌائي ٿو ته بحث ڪرڻ جو فن دراصل هڪ ”ذهني تلوار بازي“ (Intellectual Fencing) آهي. جنهن طرح تلوار بازيءَ ۾ استاد کي اها پرواهه ناهي هوندي ته جهيڙو ڪنهن جي غلطيءَ تان ٿيو، پر کيس صرف ان ڳالهه سان غرض هوندو آهي ته وار ڪيئن ڪجي ۽ بچاءُ ڪيئن ڪجي، تيئن بحث ۾ به اڪثر ماڻهو سچائيءَ کي هڪ طرف رکي صرف ”انا جي فتح“ کي اهميت ڏيندا آهن.
شوپنهاور موجب، اسان جي فطري انا (Innate Vanity) اسان کي اها اجازت نه ڏيندي آهي ته اسان پنهنجي غلطي مڃون. ان ڪري اسان سچ کي شڪست ڏيڻ لاءِ مختلف چالاڪيون استعمال ڪندا آهيون. هن پنهنجي تحقيق ۾ اهڙيون 38 چالون بيان ڪيون آهن، جن کي هو ”ڪنٽروورشل ڊائلڪٽڪ“ جو نالو ڏئي ٿو.
شوپنهاور جون 38 چالاڪيون (مختصر فهرست)
اچو ته انهن 38 چالن جي فهرست تي هڪ نظر وجهون ته جيئن اسان کي خبر پوي ته اسان ڪهڙي فڪري جنگ جي ميدان ۾ بيٺا آهيون:
ڦهلاءُ (Extension): دليل کي ان جي حدن کان ٻاهر وٺي وڃڻ.
هم معنيٰ لفظ (Homonyms): هڪ لفظ جا ٻه مختلف مطلب استعمال ڪري منجهائڻ.
عام ڪرڻ (Generalise): مخصوص ڳالهه کي مطلق بڻائي پيش ڪرڻ.
راند لڪائڻ: نتيجي تي پهچڻ کان اڳ پنهنجي مقصد کي لڪائي رکڻ.
غلط بنياد: غلط مفروضن مان پنهنجو مطلب ڪڍڻ.
سوال کي جواب مڃڻ (Postulate): جيڪا شيءِ ثابت ڪرڻي هجي، ان کي اڳ ئي مڃيل حقيقت طور پيش ڪرڻ.
سوالن جي بمباري: گهڻا سوال پڇي سامهون واري جي حواس کي معطل ڪرڻ.
ڪاوڙ ڏيارڻ: سامهون واري کي غصي ۾ آڻي سندس سوچڻ جي قوت ختم ڪرڻ.
سوالن جو رخ بدلائڻ: سوالن جي ترتيب اهڙي رکڻ جو مخالف کي منزل جي خبر نه پوي.
مخالفت جو فائدو: جيڪڏهن سامهون وارو ’نه‘ چوڻ تي بضد آهي ته ان کي استعمال ڪرڻ.
مثالن کي سچائي بڻائڻ: مخصوص مثالن کي پوري سچائي طور مڃرائڻ.
استعاري جي چالاڪي: پنهنجي مرضيءَ جا نالا ۽ استعارا استعمال ڪري بحث کي موڙڻ.
تضاد پيدا ڪرڻ: سامهون واري کي ٻن انتهاپسند اختيارن جي وچ ۾ ڦاسائڻ.
هار کي جيت مڃڻ: دليل کٽڻ کان سواءِ ئي جيت جو زوردار اعلان ڪرڻ.
عجيب مفروضا: اهڙيون ڳالهيون ڪرڻ جن جو رد ڪرڻ سامهون واري لاءِ مشڪل هجي.
مخالف جي راءِ کي استعمال ڪرڻ: سامهون واري جي ئي ماضيءَ جي ڳالهين کي سندس خلاف آڻڻ.
باريڪ فرق ڪڍڻ: معنيٰ مٽائڻ لاءِ غير ضروري باريڪيون پيدا ڪرڻ.
بحث کي وچ ۾ ٽوڙڻ: جيڪڏهن توهان هارايو پيا ته بحث کي ڪنهن ٻئي طرف وٺي وڃو.
موضوع کي عام ڪرڻ: خاص سوال جو جواب ڏيڻ بدران عام ڳالهيون شروع ڪرڻ.
نتيجا پاڻ ڪڍڻ: دليل پورو ٿيڻ کان اڳ ئي پنهنجي مرضيءَ جو نتيجو ٻڌائڻ.
ڪمزور دليل جو جواب: سامهون واري جي ڪمزور دليل کي ڪمزور طريقي سان ئي جواب ڏيڻ.
اصل سوال تان هٽڻ: جيڪڏهن سامهون وارو صحيح آهي ته چئو ته هو ”سوال کي ئي جواب مڃي“ رهيو آهي.
مبالغو ڪرائڻ: سامهون واري کي اشتعال ڏئي وڌائي چڙهائي ڳالهائڻ تي مجبور ڪرڻ.
غلط نتيجو ڪڍڻ: مخالف جي ڳالهه مان اهڙو نتيجو ڪڍڻ جيڪو خطرناڪ هجي.
مخالف مثال (Instance): صرف هڪ مثال ذريعي پوري سچائيءَ کي غلط ثابت ڪرڻ.
ڳالهه مٽائڻ: سامهون واري جو دليل کيس ئي اهڙي نموني واپس ڪرڻ جو هو منجهي پوي.
ڪاوڙ تي وار: جيڪڏهن مخالف ڪنهن نقطي تي ڪاوڙجي ته سمجهو ته اتي سندس ڪمزوري آهي.
عوام کي متاثر ڪرڻ: سامهون واري جي دليلن بدران حاضرين جي جذبن سان کيڏڻ.
ڌيان هٽائڻ (Diversion): اوچتو ڪو ٻيو پر اثر موضوع شروع ڪري اصل ڳالهه کي دٻائڻ.
اختياريءَ جو حوالو (Authority): دليل بدران مشهور شخصيتن يا ڪتابن جو حوالو ڏئي خاموش ڪرائڻ.
ناسمجهيءَ جو ناٽڪ: چئو ته ”توهان جي ڳالهه منهنجي ذهني سطح کان مٿي آهي“.
نفرت واري نالي سان جوڙڻ: دليل کي ڪنهن ناپسنديده نظريي يا نالي سان منسوب ڪرڻ.
عملي نه هئڻ جو جواز: چئو ته ”نظريي ۾ صحيح آهي پر سنڌ جي حالتن ۾ عملي ناهي“.
ڪمزور رڳ تي دٻاءُ: جيڪڏهن سامهون وارو ڪنهن سوال کان ڀڄي ته ان کي پڪڙي رکڻ.
مفادن کي نشانو بڻائڻ: دليل ڏيڻ بدران سامهون واري کي ڏيکاريو ته سندس ڳالهه کيس ئي نقصان ڏيندي.
لفظن جي بمباري: سامهون واري کي منجهائڻ لاءِ اڻ ڳڻيا ۽ ڏکيا لفظ استعمال ڪرڻ.
غلط ثبوت تي اعتراض: جيڪڏهن ثبوت ڪمزور آهي ته دعويٰ کي به غلط قرار ڏيڻ.
ذاتي حملو (Ad Personam): جڏهن سڀ دليل ختم ٿي وڃن ته سامهون واري جي ذات، نسل يا خاندان تي حملو ڪرڻ.
اڄ اسان انهن مان پهرين ۽ ٻن بنيادي چالن تي ڳالهائينداسين:
چال نمبر 1: دليل جو ناجائز ڦهلاءُ (Extension)
شوپنهاور جي پهرين چال ’ڦهلاءُ‘ آهي. هن طريقي ۾ سامهون وارو ماڻهو توهان جي هڪ مخصوص ۽ محدود ڳالهه کي ايترو ته وڌائي پيش ڪندو آهي، جو اها ڳالهه غير منطقي لڳڻ لڳندي آهي.
مثال: جيڪڏهن توهان چئو ته ”سنڌ جي تعليمي نظام کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ استادن جي تربيت ضروري آهي،“ ته سامهون وارو چوندو، ”توهان جو مطلب آهي ته اڄ تائين سنڌ جي استادن ڪجهه به ناهي ڪيو؟ توهان سڄي تعليمي نظام کي ناڪام قرار ڏئي رهيا آهيو؟“
تجزيو: توهان صرف تربيت جي ڳالهه ڪئي هئي، پر هن ان کي ”مڪمل ناڪامي“ تائين ڦهلائي ڇڏيو.
دفاع: ان جو مقابلو ڪرڻ لاءِ توهان کي پنهنجي دليل جي حد مقرر ڪرڻي پوندي. فوري طور چئو ته: ”منهنجو دليل صرف استادن جي جديد تربيت بابت آهي، مان سڄي نظام کي رد نه پيو ڪريان“.
چال نمبر 12: استعاري ۽ نالن جي چالاڪي (Metaphorical Designations)
هيءَ چال اسان جي اوطاقن کان وٺي ٽي وي اسڪرينن تائين هر جڳهه موجود آهي. شوپنهاور چوي ٿو ته اسان شين جا نالا اهڙا رکون ٿا، جيڪي پهريان ئي اسان جي حق ۾ فيصلو ڏئي ڇڏيندا آهن.
جيڪڏهن ڪو بااثر ماڻهو پنهنجي مرضيءَ سان ڪو قانون مٽائڻ چاهي ٿو، ته هو ان کي ”اصلاحات“ (Reform) جو نالو ڏيندو. پر جيڪڏهن سندس مخالف ان کي روڪڻ چاهي، ته هو ان کي ”اڳوڻي نظام جي تباهي“ سڏيندو. سنڌ ۾ جڏهن اسان پنهنجي پاڻيءَ جي حقن جي ڳالهه ڪريون ٿا، ته اسان ان کي ”قومي بقا“ جو نالو ڏيون ٿا (جيڪو سچ آهي)، پر مخالف ان کي ”ترقيءَ جي راهه ۾ جذباتي رڪاوٽ“ سڏڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.
نتيجو
سنڌ جي سياسي ۽ سماجي لغت ۾ ”ليبلنگ“ (Labeling) جو استعمال صرف هڪ اتفاق ناهي، پر هي هڪ منظم ذهني حڪمت عملي آهي. اسان جي سماج ۾ ڪنهن به منطقي تنقيد يا سوال کي فوري طور تي ڪنهن اهڙي خاني ۾ بند ڪيو ويندو آهي، جتي ان سوال جي معنيٰ ئي ختم ٿي وڃي.
مثال طور، جڏهن به ڪو شعور رکندڙ سنڌي ڪنهن اداري جي ڪارڪردگي يا بجيٽ تي سوال اٿاريندو آهي، ته سامهون واري ڌر جواب ڏيڻ بدران کيس ”نفي پسند“ يا ”مايوسي ڦهلائيندڙ“ جا لقب ڏيندي آهي. اهي لفظ دراصل اهي پڃرا آهن، جن ۾ سچائيءَ جي پکيءَ کي قيد ڪيو ويندو آهي.
اصلي سياڻپ اها آهي ته اسان پنهنجي قومي جذبن کي ايترو ته باشعور بڻايون جو ڪو به چالاڪ شخص اسان جي ان محبت کي ”ڍال“ بڻائي پنهنجي ڪمزور دليل يا بدعنوانيءَ کي لڪائي نه سگهي. جڏهن اسان اهي چالون سڃاڻي وٺون ٿا، تڏهن اسان جو بحث سڃاڻپ جي بحران مان نڪري، حل جي واٽ طرف وڌي ٿو.