سنڌ جي ڪنهن به بازار ۾ وڃو، جتي مهانگائيءَ سبب عام ماڻهو پريشان آهي، ته شايد اسان کي اهڙو دڪاندار نه ملي جيڪو پيٽرول يا بجليءَ جي وڌندڙ قيمتن کي واشنگٽن جي ”سياسي فيصلن“ سان جوڙيندو هجي. پر سچ ته اهو آهي ته سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ٻرندڙ گيس جو چلهو هجي يا ڪراچي جي ڪنهن بئنڪ ۾ ٿيندڙ مالي ڏي وٺ، اهي سڀ شيون هتان هزارين ميل پري واشنگٽن ۾ صحيح ٿيل هڪ ”پابنديءَ“ جي حڪمنامي سان جڙيل آهن.
جان غزوينيان پنهنجي ڪتاب ۾ اسان کي ٻڌائي ٿو ته امريڪا ايران خلاف پابندين کي رڳو هڪ سياسي فيصلي طور نه، پر هڪ ”اخلاقي جنگ“ طور استعمال ڪيو آهي. اڄ جو سوال اهو آهي ته: جيڪڏهن معاشي پابندين جو مقصد ڪنهن حڪومت کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ هوندو آهي، ته پوءِ ايران جو رويو وڌيڪ سخت ڇو ٿيو آهي ۽ ان جو نقصان اسان جي سنڌ جهڙن پاڙيسري علائقن کي ڪيئن پهچي ٿو؟
تاريخي پٺڀرائي: معاشي دٻاءُ جو پراڻو طريقو
ڪتاب موجب، ايران تي معاشي دٻاءُ وجهڻ جو سلسلو اڄوڪو ناهي. ان جا نشان اڻويهين صديءَ جي برطانوي سامراج ۾ ملن ٿا. ان دور ۾ برطانيه ايران جي ”تماڪ جي واپار“ (Tobacco Monopoly) تي قبضو ڪيو هو. ريوٽر نالي هڪ برطانوي شهريءَ کي ايران جي تيل، معدنيات ۽ ريلوي جا سڀ حق رڳو ٻه لک ڊالرن ۾ ڏنا ويا هئا. هي ايران جي معيشت کي ٻاهرين ملڪن جي اشارن تي هلائڻ جي شروعات هئي.
جديد دور ۾، خاص ڪري 2010ع کانپوءِ، امريڪا ايران خلاف اهڙيون سخت پابنديون لڳايون جن کي ”چيلهه چٻي ڪندڙ“ (Crippling) پابنديون چيو ويو. انهن قدمن جو مقصد ايران کي عالمي بئنڪنگ نظام (SWIFT) مان ڪٽي ڌار ڪرڻ هو، ته جيئن هو پنهنجي تيل جو پئسو بينڪن ذريعي گهرائي نه سگهي.
غزوينيان لکي ٿو ته جيتوڻيڪ انهن پابندين سبب ايران ۾ پيٽرول جي کوٽ ٿي ۽ بيمار ماڻهن لاءِ دوائون ملڻ ڏکيون ٿي پيون، پر ايراني حڪومت نه ڪِري. ان جي ابتڙ، ايران ان تڪليف کي ”مزاحمتي معيشت“ (Resistance Economy) جو نالو ڏئي پاڻڀرائيءَ جو رستو اختيار ڪيو. هتان اسان کي هڪ انساني سبق ملي ٿو ته جڏهن ڪنهن قوم کي معاشي طور ڀت سان لڳايو وڃي، ته هو ٽٽڻ بدران وڌيڪ ضدي ۽ مضبوط بڻجي ويندي آهي.
