”سڀئي ائين ڪن ٿا“: هجوم جو بهانو ۽ اسان جي اخلاقي ذميواري
جڏهن اسان هجوم جو بهانو بڻائي غلط رستو اختيار ڪندا آهيون، تڏهن اسان مستقبل جي وڏي نقصان ۾ برابر جا شريڪ بڻجي ويندا آهيون.
چوڪ جي بي ترتيبي ۽ اڪيلي هٿ جو دليل
سنڌ جي ڪنهن به مصروف چوڪ تي جڏهن ٽريفڪ جام لڳندو آهي، تڏهن هر ڊرائيور وٽ پنهنجي بچاءُ ۾ هڪ ئي بهانو هوندو آهي. هو پنهنجي آسپاس جي بي ترتيبيءَ کي ڏسي چوندو آهي، ”جيڪڏهن مان اڪيلو قانون تي هلان ها، تڏهن به رستي تي ايتري ئي رش هجي ها. سڄو شهر ئي غلط رستي تان اچي رهيو آهي. منهنجي هڪ موٽرسائيڪل سڌي هلائڻ سان هي مسئلو حل ٿيڻو ناهي.“ هي رڳو هڪ مسافر جو عارضي بهانو ناهي. هي اسان جي سماج جو سڀ کان وڏو نفسياتي دوکو آهي. ان دوکي جي اوٽ ۾ اسان پنهنجي انفرادي اخلاقي ذميواريءَ کي وساري ڇڏيندا آهيون.
اسان اڪثر سمجهندا آهيون ته جڏهن ڪو غلط ڪم هڪ وڏو هجوم گڏجي ڪري ٿو، تڏهن اسان جي ذاتي ذميواري گهٽجي وڃي ٿي. اسان جي ذهن ۾ اهو رياضيءَ جو سستو اصول هوندو آهي ته جيڪڏهن سئو ماڻهو قانون ٽوڙي رهيا آهن، ته اسان جو گناهه رڳو سئون حصو آهي. پر اخلاقي ذميواري ڪا مادي شئي ناهي جيڪا ورهائڻ سان گهٽجي وڃي. اها ته هجوم جي اندر ويتر وڌيڪ واضح ۽ سڌي ٿي ويندي آهي. پنهنجي عمل کي هجوم جي پٺيان لڪائي اسان سچائيءَ کان بري نٿا ٿي سگهون.
کير جي ديڳڙي جي ڪهاڻي
هن ڳالهه کي سمجهڻ لاءِ ڪنهن سنڌي ڳوٺ جي هڪ روايتي ڪهاڻي ياد ڪريو. ڪنهن وڏي جشن يا نياز لاءِ کير جو هڪ تمام وڏو ديڳڙو رکيو ويو. ڳوٺ جي هر گهر کي چيو ويو ته هو رات جو ان اجتماعي ديڳڙي ۾ کير جو هڪ هڪ پيالو وجهي وڃي. رات جي اونداهيءَ ۾ هڪ ماڻهو کير جو پيالو کڻي نڪتو، پر هن جي ذهن ۾ هڪ چالاڪ خيال آيو. هن سوچيو، ”ان وڏي ديڳڙي ۾ جيڪڏهن مان کير بدران پاڻيءَ جو هڪ پيالو وجهي ڇڏيندس، ته ڪنهن کي ڪهڙي خبر پوندي؟ باقي سڄو ڳوٺ ته کير ئي کڻي ايندو. منهنجي هڪ پيالي پاڻيءَ سان پوري کير جو رنگ خراب نه ٿيندو.“ هو ديڳڙي ۾ پاڻي هاري موٽي آيو.
پر جڏهن صبح جو ان وڏي ديڳ تان مٿاڇرو هٽايو ويو، ته پوري ڳوٺ جون اکيون شرمندگيءَ وچان ڦاٽي پيون. ان ديڳڙي جي اندر کير جو هڪ ڦڙو به نه هو. پوري ديڳ ڪناري تائين صاف پاڻيءَ سان ڀريل هئي. ڳوٺ جو هر ماڻهو ان ئي هڪ جهڙي بهاني جي پٺيان لڪي ويو هو ته ”منهنجي اڪيلي جي پاڻيءَ سان ڪهڙو فرق پوندو.“
نقصان کان اڳ سوچڻ جي ضرورت
اسان جي سڀ کان وڏي غلط فهمي اها آهي ته اسان پنهنجي عملن جو فيصلو هميشه نقصان ٿيڻ کانپوءِ ڪندا آهيون. اسان سوچيندا آهيون ته جڏهن هڪ تباهي اڳي ئي طئي ٿيل هئي، يا اهو نقصان ڪنهن ٻئي هٿان ٿيڻ ئي هوندو هو، ته اسان جو ڪردار اتي غير اهم ٿي ويو. پر سچي اخلاقيات اسان کي نقصان کانپوءِ پٺيان تڪڻ نه، پر عمل ڪرڻ کان اڳ اڳواٽ ڏسڻ سيکاريندي آهي.
جنهن وقت ڪو ماڻهو ڪنهن غلط رستي تي هلڻ جو فيصلو ڪري ٿو، تنهن وقت هن کي اها خبر ناهي هوندي ته سڄو هجوم هن سان گڏ هوندو. ان ئي گهڙيءَ هن جو اهو فيصلو ان بدعنواني جي پوري سلسلي کي ممڪن بڻائڻ لاءِ هڪ لازمي ڪڙي بڻجي ويندو آهي. ان ڪري اوهان اها اوٽ نٿا وٺي سگهو ته جيڪڏهن مان ائين نه ڪريان ها ته ڪو ٻيو ڪري ها.
آفيسن جي بدعنواني ۽ ووٽ جي پرچي
اسان جي سنڌ جي انتظامي سرشتي (Bureaucracy) کي ڏسو. ڪو جونيئر ڪلارڪ جڏهن ڪنهن ناجائز فائل کي رڳو ان ڪري اڳتي وڌائي ٿو ته ”جيڪڏهن مان انڪار ڪندس ته صاحب مونکي هٽائي ڇڏيندو، منهنجي بدلي ٿي ويندي ۽ هي غلط ڪم ته ڪو ٻيو ماڻهو به ڪري ڇڏيندو“، تڏهن هو پنهنجي ضمير کي عارضي آٿت ڏيندو آهي. پر هو اهو وساري ويهندو آهي ته ان پوري بدعنوان نظام جي ديوار تڏهن ئي مضبوط بيهندي آهي، جڏهن هر هڪ فرد ان عمارت کي سهارو ڏيندو آهي. ڪنهن ٻئي هٿان ڏوهه ٿيڻ جو امڪان اوهان جي پنهنجي سهولتڪاريءَ جي گناهه کي گهٽائي نٿو سگهي.
اهڙي ئي نفسياتي ڍونگ جو شڪار اسان چونڊن جي ڏينهن ۾ به ٿيندا آهيون. اسان ڪنهن بدعنوان يا نااهل سياستدان کي ووٽ ڏيڻ مهل پاڻ کي چوندا آهيون ته، ”منهنجي هڪ ووٽ نه ڏيڻ سان هي چونڊون هارائڻ وارو ناهي، پورو ڳوٺ پٺيان اٿس.“ اسان هجوم جو بهانو بڻائي پنهنجو ووٽ اڇلائي پنهنجي ان پرچيءَ جي اخلاقي وزن تان هٿ کڻي ويهندا آهيون.
ان جو نتيجو اهو نڪرندو آهي ته اهو سڄو هجوم گڏجي هڪ اهڙي حڪومت کي جنم ڏيندو آهي، جيڪا سڀاڻي اسان جي ٻارن کان تعليم، صحت ۽ امن جو بنيادي حق به کسي وٺندي آهي. اسان پاڻ کي معصوم ثابت ڪرڻ لاءِ هجوم جو رستو چونڊيندا آهيون. پر ياد رکڻ گهرجي ته هجوم ڪنهن ٻئي هنڌان ناهي ايندو. اهو اسان جهڙن اڪيلن انسانن جي ذاتي مصلحتن ۽ ننڍڙن سمجهوتن جو گڏيل روپ هوندو آهي.
انفرادي انڪار جو وقار
حقيقي اخلاق اسان کي هجوم جي پٺيان لڪڻ ناهي سيکاريندو. اهو اسان کي هڪ فرد طور اڪيلو بيهڻ جي جرئت سيکاريندو آهي. اهو اسان کان پڇي ٿو ته جڏهن سڀئي هٿ هڪ غلط طرف وڌي رهيا هجن، تڏهن اوهان جي اڪيلي هٿ جي انڪار جو وزن ڪهڙو آهي؟ جيڪو انسان رڳو ان ڪري غلط وهڪري ۾ لڙهي وڃي ٿو ته پوري ندي غلط رخ ۾ وهي رهي هئي، اهو پنهنجي انسان هجڻ جي سڀ کان وڏي سچائيءَ تان هٿ کڻي ويهندو آهي.
جڏهن سڀاڻي اسان پنهنجي آخري عمر ۾ پنهنجي زندگيءَ جو کاتو کولي حساب ڪرڻ ويهنداسين، تڏهن ڇا اسان پنهنجي عملن جي ذميواريءَ کي ان هجوم جي پٺيان لڪائي سگهنداسين، جنهن جي اوٽ ۾ رهي اسان پنهنجي اکين جي سامهون پنهنجي ديس کي برباد ٿيندي خاموشيءَ سان تڪيندا رهياسين؟
مير عطا محمد ٽالپور
ملاڪا، ملائيشيا