اسان جي سماج ۾ علم جي ڳولا هاڻي ڪنهن تجسس جو سفر ناهي رهي، پر اها هڪ مهانگي خريداري بڻجي چڪي آهي. سرڪاري اسڪولن جي تباهي رڳو ڀڳل ڇتين يا غائب سهولتن جو نتيجو ناهي، پر ان جو ھڪ اھم ڪارڻ هڪ گهرو ۽ لڪل مفادن جو ٽڪراءُ آهي. جيڪي هٿ سرڪاري اسڪول جي ڪلاس روم ۾ ٻارن جي ذهني اوسر جا ذميوار آهن، اهي ئي هٿ شام جو پنهنجن پرائيويٽ ٽيوشن سينٽرن جا شٽر مٿي ڪندا آهن. جڏهن استاد جو پنهنجو معاشي فائدو ان ڳالهه ۾ لڪل هجي ته ٻار کي صبح جو اسڪول ۾ ڳالهه سمجهه ۾ نه اچي، ته اتي ڪوبه روايتي سڌارو يا انتظامي حڪم نامو ڪم نٿو ڪري سگهي. غريب جو ٻار ان اڻ ڏٺل ڄار ۾ ائين ڦاسي پوي ٿو، جو والدين پنهنجو پيٽ ڪٽي سندس مستقبل خريد ڪرڻ تي مجبور ٿي وڃن ٿا.
”استاد اي آءِ“: هڪ غير جانبدار رهبر
ان تعليمي استحصال ۽ مايوسيءَ جو عملي ٽوڙ هاڻي ڪنهن نئين سرڪاري ڪميٽيءَ جي رپورٽ ۾ نه، پر جديد ٽيڪنالاجيءَ جي مقامي استعمال ۾ لڪل آهي. آرٽيفيشل انٽيليجنس (AI) کي رڳو دنيا جي ترقي يافته ملڪن جي عياشي نه سمجهڻ گهرجي؛ اها اسان جي مقامي تعليمي بحران جو سڀ کان اثرائتو علاج بڻجي سگهي ٿي. حڪومت سنڌ جي سرڪاري اسڪولن جي شاگردن کي اهڙا سستا ٽيبليٽ فراهم ڪري، جن ۾ ”استاد اي آءِ“ نالي هڪ خاص پروگرام اڳواٽ ئي موجود هجي. هي پروگرام انٽرنيٽ جي سهولت کانسواءِ (Offline) به ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هجي ۽ ان ۾ سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ جو مڪمل نصاب—سائنس، رياضي، ادب ۽ ٻوليون، تفصيل سان شامل هجن.
هي پروگرام هڪ اهڙي ذهين ۽ اڻ ٿڪجندڙ استاد وانگر ڪم ڪندو، جيڪو ڪڏهن به گوسڙو نه ٿيندو، نه پگهار وڌائڻ جا مطالبا ڪندو، ۽ نه ئي شام جو پنهنجو ٽيوشن سينٽر کوليندو. هر ٻار پنهنجي رفتار، ذهني سطح ۽ عمر آهر ان کان سوال پڇي سگهندو، ۽ هي پروگرام انتهائي صبر سان سندس سمجهاڻي ڪندو.
شروعات ڪڏهن ۽ ڪٿان؟ عملي حڪمت عملي
ڪنهن به نئين ٻج کي ڌرتيءَ ۾ پوکڻ لاءِ درست وقت جي چونڊ ان جي ڪاميابيءَ جو پهريون شرط هوندي آهي. هن رٿا جو پائلٽ پراجيڪٽ (شروعاتي مرحلو) پنجين درجي بدران اٺين درجي کان شروع ڪرڻ وڌيڪ نتيجا ڏيندڙ ثابت ٿيندو. اٺون درجو اهو موڙ آهي، جتان بورڊ جي امتحانن جو دٻاءُ شروع ٿيندو آهي. فزڪس، ڪيمسٽري، بائلاجي ۽ الجبرا جهڙن مضمونن جي شروعات سان ئي ٽيوشن مافيا جو ڄار مضبوط ٿي ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته سرڪاري اسڪولن جا اڪثر استاد اهي مضمون پڙهائڻ جي صلاحيت ئي نٿا رکن، يا ڄاڻي واڻي نٿا پڙهائين.
جڏهن اٺين، نائين ۽ ڏهين درجي جا شاگرد هن ”استاد اي آءِ“ جي مدد سان، بغير ڪنهن مهانگي ٽيوشن جي، پنهنجي بورڊ جي امتحانن ۾ شاندار نتيجا ڏيکاريندا، ته عوام جو سرڪاري تعليم تان کڄي ويل اعتماد فوري طور تي موٽي ايندو. ان ڪاميابيءَ کانپوءِ، هن پروگرام جو دائرو هيٺ پنجين درجي تائين وڌائڻ انتظامي طور نهايت سولو ۽ سماجي طور مڪمل قبوليت جوڳو هوندو.
اسڪولن جي نئين جوڙجڪ ۽ انساني ڪردار
هن سڄي عمل ۾ سڀ کان وڏي مخالفت مشينن جي کوٽ مان نه، پر انهن ماسترن ۽ پرائيويٽ اسڪول مالڪن پاران ٿيندي جن جا ڪاروباري مفاد سڌي طرح خطري ۾ پوندا. ان گٺ جوڙ کي ٽوڙڻ لاءِ سرڪاري اسڪول جي ڪلاس روم جو سڄو انتظامي ماڊل تبديل ڪرڻو پوندو.
اي آءِ جي موجودگيءَ ۾ اسڪولن اندر ڏکين مضمونن جي اعليٰ تعليم يافته ماهرن کي ڳولڻ واري روايتي سوچ جي ضرورت نه رهندي. حڪومت کي صرف غير جانبدار ’بنيادي نگرانن‘ جي ضرورت پوندي. انهن نگرانن جو ڪم پڙهائڻ يا نصاب سمجهائڻ نه هوندو، ۽ نه ئي سندن ٽيوشن جي ڪاروبار سان ڪو لاڳاپو هوندو. سندن ذميواري رڳو ڪلاس ۾ نظم و ضبط قائم رکڻ ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ هوندي ته شاگرد پنهنجن ٽيبليٽس تي تعليمي عمل سان جڙيل رهن. پڙهائڻ، سمجهائڻ، پرکڻ ۽ ذهني الجهنن کي سلجهائڻ جو سمورو بار اهو غير جانبدار ”استاد اي آءِ“ کڻندو.
جڏهن علم جي پياس کي پئسي جي حرص ۽ انساني استحصال کان آجو ڪري، ان کي خالص سکيا جي عمل سان جوڙيو ويندو، تڏهن ئي تعليم پنهنجو حقيقي ڪردار ادا ڪندي. ٽيڪنالاجي اسان کي اهو اختيار ڏنو آهي ته اسين علم تائين رسائيءَ جا سمورا هٿرادو طبقاتي دروازا ٽوڙي ڇڏيون. ڇا اسين پنهنجي ايندڙ نسل کي ٽيوشن جي ڄار ۾ ڦٿڪندي ڏسڻ چاهيون ٿا، يا کين هڪ اهڙي ڊجيٽل استاد جي حوالي ڪرڻ چاهيون ٿا، جنهن جي نظر ۾ شهر جي امير ۽ ڳوٺ جي غريب ٻار جي ذهني صلاحيتن ۾ ڪوبه فرق ناهي؟